Widok na Przełęcz z postoju dyliżansów.

Amerykanie nie od razu to zrozumieli. Ku ich ogólnemu zdziwieniu dzień upłynął spokojnie, żołnierze mogli napoić konie przy źródle, żaden Apacz nie pojawił się w sąsiedztwie zajazdu. W rzeczywistości Cochise przeniósł obóz na południe, w głąb gór Chiricahua, kobiety, dzieci i starców odesłał daleko, w obozie zostawił tylko wojowników swoich, Francisco i Mangasa Coloradas. Apacze przygotowywali się do zbrojnego odbicia jeńców. Jest bardzo możliwe, że wtedy właśnie zgładzeni zostali zatrzymani Amerykanie. Jeśli tak, to w tym momencie rozpoczęła się wojna Apaczów z Amerykanami. Tego wieczoru Apacze przygotowywali się do walki, szykowali stroje i amulety mające chronić ich przed kulami, wykonali wojenne tańce, modlili się.

Ofensywa Cochise'a była dobrze pomyślana. Pierwszy atak, dywersyjny, miał nastąpić przy źródle, gdy żołnierze skończyli poić muły. Cochise miał nadzieję, że Bascom osłabi siły zajazdu, wysyłając na odsiecz żołnierzy. Wtedy silniejsza grupa Indian uderzyłaby na zajazd, aby uwolnić więźniów. Był to plan odważny i dobrze pomyślany.

Rano 8 lutego Amerykanie wyprowadzili muły do wodopoju. Cienka warstwa śniegu wskazywała, że nikogo przy wodopoju nie było. Tego dnia Bascom popełnił błąd, wysyłając wszystkie muły naraz, a nie w dwóch partiach, jak zwykle. Gdy żołnierze zaczynali się wycofywać, zauważyli grupę Indian zbliżających się szybko, aby odciąć drogę do zajazdu. Robinson tak ich opisał: „Gotowi do walki, byli nadzy i pomalowani, śpiewali wojenną pieśń. (...) Szli odkryci tak odważnie, jakby myśleli, że bez trudu zetrą wszystko po drodze.”

Żołnierze otworzyli natychmiast ogień, raniąc kilku Indian, których szereg na chwilę się załamał. Ale Apacze niebawem powrócili i przechwycili wzgórze nad źródłem. Wszystkie muły rozpierzchły się po górach. Po usłyszeniu wystrzałów, Bascom wysłał na odsiecz mały odział, który przybył na przełęcz wraz z dyliżansem, zostawiając swój własny w zajeździe. W tym czasie silna grupa Apaczów prowadzona przez Cochise'a pojawiła się naprzeciw zajazdu. Bascom zareagował szybko, mobilizując swych ludzi do odparcia ataku. Frontalne natarcie w takiej sytuacji byłoby niezwykle krwawe. Wobec silnej grupy Bascoma Cochise nie miał szans na uwolnienie jeńców. Apacze wycofali się, bitwa była skończona. Amerykanie stracili 56 mułów, zginął woźnica dyliżansów, ranny został Robinson. Apacze stracili kilku wojowników. Indianie nie podejmowali więcej prób uwolnienia zakładników. Amerykanie czekali na dodatkowe oddziały i spodziewali się kolejnych ataków, dla Indian sprawa była zakończona. Apacze Francisco i Mangasa Coloradas udali się w kierunku rzeki Gila, Cochise odszedł do Sonory, zgładziwszy przedtem swych zakładników, jeśli nie uczynił tego w przeddzień. Ciała ich zostały zostawione na drodze tak, by ich pobratymcy mogli je łatwo odnaleźć. Wszelkie nadzieje na porozumienie zostały pogrzebane. Dla Indian w negocjacjach z Bascomem nie było ich nigdy.

W sobotę 9 lutego z Fortu Buchanan wyruszył na odsiecz Bascomowi oddział 14 żołnierzy pod dowództwem chirurga Johna Irwina. Ranni żołnierze Bascoma potrzebowali opieki lekarskiej. Oddział starł się po drodze z grupą Apaczów Zachodnich i wziął do niewoli 3 Indian. Przybywając na Przełęcz żołnierze odkryli okaleczone ciała amerykańskich zakładników. Pochowano je sto metrów od spalonego konwoju. Los indiańskich więźniów był teraz przesądzony. Większość cywilów, oficerów i żołnierzy domagała się powieszenia Indian. Sam Bascom był niechętny tej decyzji, którą podjął porucznik Moor. Coyuntura, dwaj bratankowie Cochise'a i trzej Apacze schwytani przez Irwina zostali powieszeni wysoko na dębach, niedaleko miejsca, gdzie pochowano ciała amerykańskich zakładników i spalono meksykańskie wozy. Indianie prosili, aby ich nie wieszać, ale rozstrzelać, ale prośba ta została oczywiście odrzucona. Wtedy skazańcy zaintonowali pieśń śmierci, Coyuntura szedł na szubienicę tańcząc i śpiewając, wyliczając zwyczajem Apaczów ostatnie trofea wojenne. Po egzekucji Bascom powrócił do Fortu Buchanan, gdzie zredagował raport, w którym przeinaczył i nie dopowiedział wiele faktów, ukrywając najbardziej rażące, błędne decyzje. Za swoją postawę wobec Indian dostał od dowództwa pochwałę. Zginął rok później zabity przez konfederatów podczas wojny secesyjnej.

Sprawa Bascoma była szeroko komentowana przez historyków. Cochise'owi zarzucono, iż nie umiał zapanować nad gniewem i pozwolił na zabicie i torturowanie zakładników. Dla Amerykanów byłoby niewątpliwie lepiej, gdyby wódz Chiricahua kontynuował groteskowy dialog z Bascomem, pozwolił się uwięzić i czekał na zmiłowanie. Można się zastanowić, jaką dawkę złej woli, arogancji i niedorzeczności znieśliby sami Amerykanie. Ale komentatorzy, zarówno obecni przy zajściu, jak i współcześni, szczególnie surowo ocenili Bascoma, podkreślając jego karygodną arogancję i nieudolność. Jedynie Donald Worcester w doskonałej skądinąd książce Apacze, orły Południowego Zachodu bierze Bascoma w obronę, dowodząc, iż to nie on wydał rozkaz powieszenia Indian. Historyk nie zauważa jednak, że sam rozkaz był już tylko nieuchronnym następstwem monstrualnego spiętrzenia nieudolnych posunięć. Przez swą niezręczność, ośli upór i głupotę Bascom doprowadził do takiego rozgrzania namiętności po obu stronach, że nawet gdyby nie wydano rozkazu zabicia Indian, zostaliby oni prawdopodobnie przez Amerykanów zlinczowani. Podobnie Cochise dużo wcześniej zrozumiał, że na porozumienie z białymi nie ma żadnej nadziei i że nie odzyska swej rodziny. Obiegowa opinia, której trybunem stał się Bascom, skazała Indian zaocznie, zanim ci dowiedzieli się, że są w ogóle o cokolwiek posądzeni. Oczywiście Cochise mógł kajać się, prosić, poniżać, dyskutować, przekonywać, przepraszać. To co należało do logiki białych, nie należało do logiki Indian. W pojęciu Cochise'a brat jego został pogrzebany, zanim go faktycznie stracono. Podobnie żona i dzieci. Tych ostatnich zresztą wódz Chiricahua odzyskał. Odesłani zostali z fortu Buchanan. Cochise do końca życia był jednak przekonany, że los ich został rozegrany podczas gry w karty. Tę wersję zdarzeń potwierdził policjant Oberly, obecny na miejscu zajścia.

Dla południowo-wschodniej Arizony skończył się czas pokojowego współżycia. Dla Indian skończył się raz na zawsze czas złudzeń wobec białych. Naglące stało się dla nich pytanie, jak się od nich uwolnić, jak ich oddalić, jak przeżyć. Ostrożność wobec Amerykanów przerodziła się w instynktowną nieufność, rezerwa w głuchą nienawiść. Bascom był kamykiem, który wywołał lawinę, ale gdyby nie trafił się ten kamyk, trafiłby się jakiś inny. Porucznik był doskonałym produktem swoich czasów. Na ziemi, którą Europejczykom „dała Opatrzność”, nie brakowało Bascomów.

Począwszy od lutego 1861 roku w południowo-wschodniej Arizonie rozgorzała wojna.

Bibliografia:

1. Edwin R. Sweeney, Cochise, Chiricahua Apache Chief, University of Oklahoma Press, 1991.

2. Edwin R. Sweeney, Cochise i jak doszło do "zajścia z Bascomem", tłum. A. Sudak, Tawacin nr 50, lato 2000.

3. Donald E. Worcester, Apacze, Orły Południowego Zachodu, tłum. A. Sudak, Wyd. Tipi, Wielichowo, 2002.