Ceremonia dojrzewania

Na Hi Es

Ceremonia dojrzewania organizowana dla młodej dziewczyny przekształcającej się w kobietę jest najważniejszym i najmocniej przepojonym sensem obrzędem Apaczów. Jest hołdem oddanym Kobiecie Pomalowanej na Biało, pramatce wszystkich ludzi i opiekunce ludu Nde.

Niegdyś ceremonię tę organizowano bez wyjątku dla każdej dziewczyny w wieku dojrzewania (między czternastym a szesnastym rokiem życia). Bywało, że odprawiano nawet dwie ceremonie: najpierw „małą”, w kręgu rodzinnym, wkrótce po pojawieniu się u dziewczyny pierwszej miesiączki, a miesiąc później „dużą”, w której uczestniczyli wszyscy członkowie grupy krewniackiej. Dzisiaj ceremonie odbywają się najczęściej pod koniec wiosny i latem, aby uczestniczyć w nich mogło jak najwięcej osób.

Przygotowanie ceremonii jest pracochłonne i wymaga dużych nakładów. Rodziny młodych dziewczyn szykują się do niej przez całe lata. Nie wszystkie mogą sobie na nią pozwolić. Często organizuje się ceremonię dla dwóch dziewcząt jednocześnie, żeby zmniejszyć wydatki. Wysokie koszty wynikają z faktu, że tradycyjnie wszyscy goście dostają prezenty. Ceremonia trwa cztery dni i przez ten czas należy zaproszonym zapewnić wyżywienie, trzeba opłacić tancerzy, szamanów, wznieść konstrukcje potrzebne do rozmaitych obrzędów, przygotować kosztowny strój. Niegdyś jelenie skóry na ceremonialne ubranie zdobywał podczas polowania ojciec dziewczyny wraz z braćmi i krewnymi. Na suknię potrzeba było przynajmniej pięciu skór, ale gromadzono ich więcej na wypadek, gdyby któraś została uszkodzona podczas wyprawiania. Babka bądź matka zajmowały się szyciem i haftowaniem sukni. Ich pracy towarzyszyły modlitwy szamana, a częściej szamanki, starszej kobiety o dużej mocy. Przygotowanie stroju zajmowało nawet kilka miesięcy. Dzisiaj skóry na strój trzeba kupić. Niemniej podczas ceremonii młode dziewczyny ubrane są jak dawniej w piękne skórzane suknie, białe bądź żółte, ozdobione frędzlami, barwnymi haftami, dzwoneczkami i muszelkami. Na nogach mają misternie haftowane skórzane mokasyny do kolan. Po obrzędach suknie te są starannie przechowywane i wyjmowane przy okazji ceremonii organizowanej dla innej dziewczyny. Dojrzałe kobiety przychodzą na uroczystości w kolorowych strojach z materiału, na które składają się suto marszczone spódnice do ziemi i bluzki na karczku.

Jedną z najważniejszych osób podczas ceremonii dojrzewania jest tzw. matka duchowa, doświadczona, wyróżniająca się dużą mocą i wielką prawością kobieta, która przez cały czas czuwa nad dziewczyną, kieruje nią i sprawuje nadzór nad rytuałami. To ona przekazuje jej wiedzę i nauki potrzebne do stworzenia rodziny pełnej harmonii i miłości. Nawiązuje tym samym do prastarej wiedzy, jaką ludziom przekazała Kobieta Pomalowana na Biało.

Ceremonia dojrzewania ma wielką wartość symboliczną. Przez cztery dni, ucieleśniając Kobietę Pomalowaną na Bało, młoda dziewczyna nabywa niezwykle silnej magicznej mocy i bierze pod swą opiekę lud Nde. Błogosławiąc go, zapewnia mu spokój, równowagę i szczęście. Podczas pieśni i tańców, szamani przywołują łaskę bóstw czuwających nad Apaczami: Pierwszej Kobiety, Dziecka Wody, Pogromcy Wrogów, Duchów Gór i duchowej siły Usen. Przez cztery dni grupa uczestnicząca w ceremonii staje się centrum wszechświata, prawdziwym okiem cyklonu. Kobieta Pomalowana na Biało przynosi wszystkim ukojenie i harmonię pośród wrogich sił zmagających się w kosmosie. Przywołując pamięć kobiety idealnej, ceremonia sławi podstawowe wartości Apaczów i zapewnia ich przetrwanie.

***

Na ceremonię dojrzewania młodej Anissy w San Carlos zaprosił nas jej wuj, Herb. Zaznaczył, że wraz z dwoma pomocnikami będzie zajmował się kuchnią. Gdy przyjeżdżamy z Andrzejem w piątek rano, rozpoczyna się drugi dzień ceremonii. W przeddzień miały miejsce tańce towarzyskie. Na czas ceremonii jej uczestnicy zamieszkali z dala od miasteczka San Carlos. W pustynno-górskim plenerze rezerwatu urządzili coś w rodzaju wioski. Na terenie ogrodzonym wysokim prowizorycznym płotem rozbili namioty, poustawiali łóżka polowe i krzesła kempingowe. Na przyległym placu urządzili miejsce wspólnych spotkań, również ogrodzone wysokim płotem i zamykane na noc. Na ustawionych pod płotem ławkach, pod daszkami z mat chroniącymi przed słońcem siedzą odświętnie ubrani goście. Przypatrują się nam ciekawie, gdy przechodzimy przez plac do kuchni. Pozdrawiamy wszystkich. Ogrodzona płotem kuchnia jest ogromna. Rozstawiono w niej trzy długie stoły, a pod jedną ze ścian rozpalono dwa ogniska. Herb w koszulce z mapą Stanów urzęduje pośród rondli i patelni. Gdy wchodzimy, głośno woła i macha ręką. Obok niego stoi dziewczyna o jasnych włosach. To Linda, półkrwi Indianka, którą poznaliśmy rok wcześniej podczas ceremonii błogosławieństwa w Fortecy Cochise’a. Linda mieszka w Los Angeles i do końca nie była pewna, czy przyjedzie. Udało jej się wyrwać. Ściskamy się wszyscy serdecznie. Linda przywiozła ze sobą namiot. Herb radzi nam rozbić go nieopodal kuchni. Zabieramy się do roboty, gdy podchodzi młoda kobieta z prośbą, żebyśmy zamieszkali na polu namiotowym wraz z innymi gośćmi. To zaproszenie jest wielkim wyróżnieniem i nie możemy w żadnym wypadku odmówić. Nie mamy zresztą najmniejszej na to ochoty. Z radością przenosimy się na teren ogrodzony żywopłotem, gdzie rozłożyła się rodzina i najbliżsi znajomi Anissy — bohaterki ceremonii. Kobieta, która po nas przyszła, to jej siostra, Christina. Sama Anissa wraz z rodzicami mieszka w innym obozie. Przedstawiamy się wszystkim, dziękujemy za zaproszenie i rozbijamy namiot. Rodzicom duchowym Anissy przekazujemy przywiezione z Europy prezenty: buteleczkę francuskich perfum, polską chustę z Cepelii, kawę i papierosy. Matka wyjmuje od razu papierosy z paczek i wkłada do pięknie wyplatanego koszyka, w którym jest już sporo papierosów. W rodzinie Anissy prawie nikt nie pali, papierosy w koszyku przeznaczone są dla gości. Dookoła na składanych krzesełkach siedzą przed namiotami Apacze. Rozmawiają, żartują. Jest dużo śmiechu i zamieszania. Nie mamy krzeseł, więc przyciągam pień drzewa, żeby na nim usiąść. Widząc to, nasi gospodarze przynoszą nam natychmiast trzy składane krzesła i mówią, żebyśmy je zatrzymali do końca ceremonii.

Ceremonia dojrzewania jest bardzo rozbudowanym rytuałem i składa się z wielu następujących po sobie obrzędów.

Piątek

Tego dnia przed południem ma miejsce wymiana poczęstunku pomiędzy naszym obozem, a obozem, w którym mieszka Anissa z rodzicami. Na placu spotkań zbierają się odświętnie ubrani goście i tworzą orszak. Na czele orszaku idą rodzice duchowi w otoczeniu bębniarzy i szamanów. Matka niesie na plecach wielki kosz wypełniony żywnością. Podobne kosze widzę na plecach wielu osób. Dudnią bębny wodne. Szamani śpiewają pieśni. Piaszczystą drogą dochodzimy do drugiego obozu. 

Na czele pochodu tanecznym krokiem idą rodzice duchowi i szaman

Wielki plac przed obozem jest wysprzątany i odświeżony strumieniem wody. Przybyli goście rozkładają żywność na dużych stołach w cieniu drzew i ustawiają się w kręgu. Pośrodku stoi Anissa ubrana w białą suknię symbolizują wiek młodzieńczy. We włosach ma orle pióro. Z dwóch stron dziewczyny stoją matka duchowa i najbliższa koleżanka Anissy, Samantha, która jest jej druhną. Milkną bębny. Panuje uroczysta cisza. Do Anissy podchodzi szaman z ceremonialną laską, wręcza ją dziewczynie i przekazuje wskazówki dotyczące ceremonii. Mówi o wadze modlitwy, która przez cztery dni pozwoli jej odnaleźć ducha przodków. Właściwa ceremonia się zaczęła i przebiegnie pod znakiem prastarych nauk Apaczów, dzięki którym młoda dziewczyna otworzy się na świat dorosłych. Szaman zwraca się do zebranych, przypominając wszystkim sens i rolę ceremonii, podkreślając, jak ważna jest ona dzisiaj, gdy tradycyjne życie Apaczów odchodzi w przeszłość. Po przemowie rozpoczynają się cztery tańce towarzyskie. Kobiety i mężczyźni tańczą czwórkami w rytm bębnów. Długie, kolorowe suknie kobiet mienią się w słońcu, falują na wietrze. Ludzie podchodzą do stołów i kosztują potraw. Obserwujemy wszystko z uwagą i rzecz niezwykła, za każdym razem, gdy następuje coś ważnego, podchodzą do nas Indianie, żeby wytłumaczyć w krótkich słowach sens obrzędów. Podpowiadają też dyskretnie, kiedy można robić zdjęcia, a kiedy nie. Takt, wyczucie sytuacji, delikatność tych ludzi są ujmujące.

Tańce towarzyskie

Tego samego dnia przed zachodem słońca odbywa się ceremonia, podczas której matka duchowa uroczyście ubiera Anissę w strój ceremonialny. Nowe ubranie jest jednym ze znaków przejścia w wiek dorosły. Wszystkie święte przedmioty leżą w namiocie na kocu: bębny, żółty pyłek, turkusy, orle pióro, naszyjnik zrobiony z koralików w kolorach czterech stron świata: czarnych, niebieskich, żółtych i białych, laska oraz suknia ze skóry. Stojąc na kocu, Anissa poddaje się ceremonii ubierania przy wskazówkach i naukach szamana. Gdy wszystko jest skończone, jej długie czarne włosy spadają kaskadą jak deszcz, dźwięczą metalowe stożki przyszyte do sukni, długie frędzle są jak promienie słońca. Orli puch wpięty we włosy chroni ją, przekazuje jej boską moc orła, świętego ptaka. Szaman przypomina, że przez cały czas ceremonii Anissa może pić wyłącznie źródlaną wodę i tylko przez słomkę. Ceremonia dojrzewania jest obrzędem niezwykle wyczerpującym, próbą fizycznej i psychicznej wytrzymałości pozwalającej ciału stać się duchem tak czystym jak źródlana woda. Cztery pieśni szamanów oznajmiają, że Anissa jest gotowa do ceremonii.

Wieczorem na wielkim placu, w blasku ogromnego ogniska, odbywają się sakralne tańce Duchów Gór oraz tańce towarzyskie. Anissa w towarzystwie matki duchowej, Samanthy i dwóch innych kobiet, w specjalnym namiocie, w którym przez cztery dni i cztery noce płonie święty ogień przypominający święty ogień w kiva Hopi, słucha pieśni szamanów. Co cztery pieśni wstaje i przy akompaniamencie bębnów wykonuje rytualny taniec, przesuwając się małymi kroczkami w lewą i prawą stronę. Pieśni szamanów, rytmiczny głos bębna, pełen wdzięku taniec dziewczyny przenikają nas i sprawiają, że wszystko staje się rytmem i śpiewem.

Wracamy do obozu bardzo późno, gdyż nie mogliśmy odmówić sobie przyjemności popatrzenia na fascynujący spektakl, jakim są tańce Duchów Gór. Kładziemy się spać po północy.

Tancerz Gan przed rozpoczęciem kolejnego tańca

Sobota

Jeden z najpiękniejszych obrzędów całej ceremonii, tzw. taniec wschodzącego słońca, Na hi es, zaczyna się w sobotę tuż przed świtem. Nie chcę uronić ani jednej chwili z tego obrzędu. Boję się zaspać. Moje obawy okazują się przedwczesne. O czwartej nad ranem budzi nas wszystkich Herb głośną muzyką, jakimś nieprawdopodobnym meksykańskim flamenco, które zrywa nas na nogi. Przed prowizoryczną łazienką z prysznicem ustawiło się kilka osób, lecz nie chcemy czekać. Myjemy się w misce za kuchnią. W kuchni płonie wielkie ognisko i rozjaśnia mrok. Herb przygotował wszystkim jajecznicę z chorizo i placki smażone w oleju. Zaraz potem wsiadamy do samochodu i udajemy się na wielki plac, na którym wczoraj odbywały się tańce. Plac ten znajduje się w pewnej odległości od obozu. Anissa i towarzyszące jej osoby są już na miejscu. Muzycy grają na bębnach, wszyscy poruszają się rytmicznie.

Ceremonia wschodzącego słońca zaczyna się tuż przed świtem, a kończy, gdy słońce znajduje się w zenicie. Jest niezwykle wzruszającym obrzędem o wymiarze kosmicznym. Na pustym placu stoi Anissa z laską w ręku w towarzystwie matki duchowej, druhny oraz rodziców. Razem tworzą rząd zwrócony na wschód. Za nimi stoją bębniarze i szamani. Przed Anissą rozłożono jeden na drugim cztery pięknie utkane koce, a te przykryto jelenią skórą. Przed kocami ustawiono kosze i kartonowe pudełka z darami. Kosze te tworzą długą linię biegnącą na wschód niczym długi promień słońca. Na wschodzie wznoszą się czarne skały, niebo nad nimi jest już jasne, choć słońce jeszcze nie wzeszło. Muzycy bębnią, szamani śpiewają. Ten rytm udziela się wszystkim. Nagle w skalnym rozłamie rozbłyska pierwszy promień słońca, biegnie po darach ułożonych na ziemi i pada na Anissę. Cekiny jej stroju zaczynają się skrzyć, suknia nabiera blasku, Anissa stoi skąpana w pierwszych promieniach słońca, otoczona niezwykłą aureolą, światłem wstającego dnia, rodzącą się nadzieją. Głosy bębnów wznoszą się do nieba, błogosławiąc wschodzące słońce, które podobnie jak rozkwitająca dziewczyna niesie ze sobą obietnicę trwania. Wszystko staje się duchem, przenosi do innego wymiaru, wzruszenie zatyka oddech, szamani śpiewają, a Anissa stoi twarzą w twarz ze wschodzącym słońcem. Moment jest zupełnie niezwykły i trzeba geniuszu Indian, ich duchowej unii ze światem, żeby podobną ceremonię stworzyć. Jakże niezwykle musiała wyglądać ta chwila w okresie, gdy Apacze żyli na wolności i witali słońce wstające nad górami Chiricahua.

Anissa patrzy prosto w słońce, poruszając się w rytm bębnów. Ognista kula wznosi się coraz wyżej i wyżej, opromienia grupkę Indian, wielką łąkę i cały świat.

Teraz następują po sobie kolejne etapy ceremonii (ich nazwy napisane są zgodnie z dzisiejszą ortografią Apaczów). Etapów tych jest osiem.

1. Bihl de nił ke (Ona tańczy sama)

Anissa staje na miękkiej jeleniej skórze. Laską stuka w ziemię w rytm bębnów wodnych. Szamani śpiewają pieśni o prapoczątkach, o Kobiecie Pomalowanej na Biało, która teraz przekazuje swoją moc dziewczynie.

Pierwsza Kobieta Pierwszego Ranka

w Pierwszym Ogrodzie...

Pieśni przypominają o boskiej proweniencji człowieka i całego stworzenia.

2. Niztah (Klęcząc)

Anissa klęka na jeleniej skórze z twarzą wzniesioną ku słońcu. Ręce unosi na wysokość ramion, dłonie zwraca ku gwieździe. W takiej pozycji Kobieta Pomalowana na Biało została niegdyś zapłodniona przez słońce. Dziewczyna przechyla się rytmicznie w prawą i lewą stronę. Matka duchowa czuwa nad tym, aby jej dłonie były niezmiennie zwrócone ku słońcu w geście błogosławieństwa. Szamani śpiewają cztery pieśni.

Pod czujnym okiem matki duchowej dziewczyna rytmicznie przechyla się w prawo i w lewo. (zdjęcie: John Annerino)

Słońce wznosi się coraz wyżej, jest coraz goręcej. Na plac stopniowo zjeżdżają się goście. Parkują samochody i ustawiają się w kręgu. Podczas całej ceremonii Anissa i towarzyszące jej osoby stoją twarzą do słońca bez żadnego nakrycia głowy. Od czasu do czasu matka duchowa podaje dziewczynie źródlaną wodę, którą ta pije przez słomkę. Samantha ociera jej twarz chusteczką.  

Druhna podaje dziewczynie wodę, ociera jej twarz

3. Nizti (Leżąc)

Rodzice duchowi pomagają Anissie położyć się na brzuchu z rękami wzdłuż ciała, z twarzą uniesioną do słońca. W rytm czterech pieśni matka duchowa masuje jej ręce i nogi, najpierw dłońmi, potem stopą. Dzięki tym masażom Kobieta Pomalowana Biało uczyni ciało Anissy zręcznym, silnym i kształtnym. Przez cały czas masażu Anissa dzielnie unosi głowę w kierunku słońca.

4. Gish ih zha yinda sle dił ihłye (Laska tkwi w ziemi, ona biegnie dookoła)

Przed rozłożonymi w długiej linii darami matka duchowa z pomocą szamana wbija w ziemię laskę Anissy. Przy akompaniamencie pieśni i bębnów Anissa cztery razy biegnie do laski, obiega leżące w długiej linii dary i wraca na swoje miejsce. Za nią podąża matka duchowa. Cztery okrążenia symbolizują cztery etapy życia: dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały i starość.

5. Nistan (Bieg)

Anissa wraz z towarzyszącymi jej osobami biegnie kolejno na wschód, południe, zachód i północ. Za każdym razem zatacza koło i wraca na swoje miejsce. Za nią biegnie jej rodzina i wszyscy ci, którzy pragną zapewnić sobie przychylność dobrych duchów z czterech stron świata. My też uczestniczymy w biegu.

Wspólny bieg

Bieg to chwila radości i wytchnienia

6. Sha nał dihl (Sypie się słodycze)

Anissa stoi na jeleniej skórze. Szaman błogosławi ją, kreśląc żółtym pyłkiem magiczne znaki na jej głowie, piersi, ramionach, stopach i lasce. Następnie wysypuje zawartość małego koszyka wypełnionego cukierkami, ciastkami, pestkami słonecznika, ziarnem kukurydzy. Te dary są zapowiedzią dostatku i płodności.

Zaraz potem rodzina dziewczyny rozdaje zgromadzonym prezenty. Ludzie podchodzą do ustawionych w długiej linii koszyków i biorą coś dla siebie. W koszykach są słodycze, owoce, napoje. Wśród zgromadzonych jest sporo osób, które nie zostały zaproszone. Najczęściej są to bardzo ubodzy Indianie z rezerwatu. Wiosną i latem przychodzą na ceremonie, żeby się posilić, wziąć coś z darów. To oni najczęściej wybierają papierosy z koszyka, który trzyma ojciec dziewczyny. I nikt im tego nie zabrania, nikt ich nie przegania, nikt nie odmawia papierosa ani posiłku. Indianie to ludzie, którzy dzielą się wszystkim. Rodzina organizująca ceremonię ma tylko jedno życzenie: żeby niezaproszeni goście nie zakłócali spokoju, żeby podchmieleni młodzi nie wszczynali bójki. Teren obozu otoczony jest płotem i zamykany na noc, natomiast w dzień każdy może wejść do kuchni i posilić się ze wszystkimi. Żyjący na marginesie ludzie przychodzą na ceremonię nie tylko po to, żeby coś zjeść. Uczestniczą we wszystkich ceremoniach błogosławieństwa i zanoszą gorące prośby do Kobiety Pomalowanej na Biało uosobionej przez dziewczynę.

My też dostajemy prezent. Matka Anissy wręcza nam piękny skórzany worek wyszyty paciorkami, w którym znajdują się owoce i słodycze. Podczas rozdawania darów i dzielenia się słodyczami dużo jest śmiechu i radości. To chwila odprężenia dla wszystkich.  

Do góry