Dwugłos o Aztekach

Po jaki temat sięgają dziś żurnaliści żądni epatowania czytelników? Gdy wyczerpią się wszystkie dyżurne tematy gwarantujące poczytność, sięga się po okrucieństwa Azteków. Przy okazji kolejnego rewelacyjnego odkrycia, jak i bez niego, Aztekowie są wdzięcznym tematem. Czego dowiadujemy się z tych artykułów? O osiągnięciach cywilizacyjnych Azteków? Nie. O ich poezji i filozofii? Skąd! O ich lękach i nadziejach? Też nie. Dowiadujemy się po raz n-ty, że Aztekowie zabijali. I to jak zabijali. Od rana do nocy obdzierali ze skóry, wyrywali serca, mordowali dziewice i dzieci, ciała spychali ze schodów piramid (koniecznie kopniakiem), lała się krew i oddawano się ludożerczym bachanaliom. Bez względu na temat zaanonsowany w tytule, artykuł staje się wyczerpującym rejestrem wymyślnych okrucieństw Azteków. A suchy rejestr tortur wywołuje dreszcz grozy, całkiem pożądany, i konkretyzuje się w pełnych oburzenia epitetach: ponury, straszny, przerażający, makabryczny, koszmarny. Po lekturze kolejnego artykułu przekonujemy się po raz kolejny, jakimi to potworami byli Aztekowie.

Kiedyś Lévi-Strauss zauważył, że jeśli chodzi o okrucieństwo, które jest zjawiskiem uniwersalnym, w historii ludzkości wyłania się rzeczywiście kilka potworów. Ale palmę pierwszeństwa w tym smutnym konkursie, przydzielił, o dziwo, ludziom Zachodu.[1]

Dlaczego więc w kolejnych artykułach nie epatuje się czytelnika wyliczaniem okrucieństw z własnego podwórka? A przecież jest w czym wybierać. Od Rzymian rozkoszujących się zabijaniem podczas igrzysk, przez inkwizytorów stosujących najbardziej wymyślne tortury, kolonizatorów cywilizujących owych okrutnych Indian w sposób nie mniej okrutny, po okrucieństwa XX wieku, wobec których bledną średniowieczne sale tortur. A i początek tego wieku ma już słuszne w tej dziedzinie osiągnięcia. Dlaczego więc nie możemy wybaczyć Aztekom?

Problem z Aztekami jest taki, że nie tyle same okrucieństwa wydają nam się nie do przyjęcia, ile przyczyna tych okrucieństw. Nie tyle z zabijaniem nie możemy się pogodzić, ile z brakiem konkretnego, logicznego, zrozumiałego powodu. Bo to, że zabijali, by nakarmić bogów, nie może nam się pomieścić w głowach. Podobny sceptycyzm budzi zresztą boski zakaz zabijania. Z pozostałymi zakazami wcale nie jest lepiej. A boskie nakazy miłosierdzia i wybaczania wydają się dziś chimerą. Bez względu na wyznawany światopogląd, trudno jest nam, indywidualistom, panom naszego losu, nadającym osobiście sens naszemu życiu, zrozumieć odgórne nakazy, a jeszcze trudniej ugiąć się pod nimi. Azteków opętania bogami nie przyjmujemy do wiadomości, nie rozumiemy, nie możemy pojąć. Bo gdyby zabijali w imię ziemi czy złota, sprawa byłaby jasna. Gdyby zabijali w imię bogactw, wpływów, złóż ropy naftowej czy uranu, nie tylko byśmy ich zrozumieli, ale może i poparli, w zależności od tego, co jaka ideologia włożyłaby nam do głowy. Ale zabijać, aby nakarmić bogów, aby podtrzymać niebo? To jakby zabijać bez powodu. Ci Aztekowie byli jednak koszmarni.

 Ponieważ zabijanie z boskich nakazów wydaje nam się co najmniej szalbierstwem, szukamy przyczyn racjonalnych. Rytualny kanibalizm Azteków tłumaczono brakiem białka w ich diecie, a rytualne mordy działaniem grzybów halucynogennych. Ci jednak, którzy odrzucają podobne tłumaczenia, znajdują się w kropce. Wśród nich autorka książki o Aztekach, Inga Clendinnen[2], która okrucieństw Azteków pojąć nie może. „Jesteśmy w stanie przynajmniej częściowo zaakceptować - pisze - rzymskie cyrki i owo szaleńcze podniecenie gwałtowną, śmiertelną walką, podniecenie, które udzielało się zarówno jej protagonistom, jak i publiczności”. (Że też, przy wymienianiu powodów, dla których moglibyśmy zrozumieć okrucieństwo Azteków, nie przyszedł mi do głowy ten jeden: zabijanie dla zabawy). I autorka dodaje: „To, co przejmuje nas dreszczem w starannie opracowanym scenariuszu okrutnych ceremonii Mexików, to połączenie przemocy z pozornie bezosobową, biurokratyczną rzeczowością”, ich „przerażający utylitaryzm”. Jeśli autorka książki o Aztekach nie zrozumie sensu ceremonii, które stanowiły podstawę życia tego ludu, czego więc wymagać od innych? Nawiasem mówiąc, owa „biurokratyczna rzeczowość” wyziera, owszem, z artykułów, które ograniczają się do wyliczania okrucieństw Azteków, a ich „przerażający utylitaryzm” powstaje w wyniku racjonalnej, naukowej, pozornie beznamiętnej, w gruncie rzeczy wartościującej, interpretacji zjawisk, których nie rozumiemy. Praca Ingi Clendinnen jest dobrym tego przykładem. Autorka podchodzi do rytuałów Azteków od strony psychologicznej, socjologicznej, ekonomicznej, historycznej, analizuje drobiazgowo wszystkie możliwe uwarunkowania, nie wgłębia się tylko w filozofię ludu, którego kultura i życie były wcieleniem filozofii. Owszem wie, że aby zrozumieć te ceremonie trzeba „coś wiedzieć o zakresie i strukturze imaginacyjnego świata Azteków”, tu i ówdzie przypomina o roli sacrum, uważa jednak, że „przede wszystkim należy ustalić zewnętrzne okoliczności tych praktyk”. I ustala. Dowiadujemy się, skąd Aztekowie brali „towar” na ofiary „masowych rzezi”, jak traktowali ów towar za życia i jak wyglądała „przeróbka” ich ciał po śmierci. Poznajemy „starannie opracowane scenariusze” ceremonii, „wykalkulowane przedstawienia”, i „wyrafinowane metody” zabijania. Wszystko, rozumie się, wykonywane z zimną premedytacją. Dowiadujemy się, że ofiary Mexików „były tylko i wyłącznie ofiarami”, a ich niewinnej śmierci nie można usprawiedliwić nawet karą. Wielkim problemem autorki jest wytłumaczenie uległości i potulności prowadzonych na rzeź ludzi. Widzi je w „wyobcowaniu społecznym i psychicznym, w demoralizacji, oszołomieniu i strachu”. Trudno w to uwierzyć, są więc kolejne wyjaśnienia. Autorka opisuje „manipulowanie towarem ludzkim”, stosowanie „perfidnych praktyk” wyrachowanych kapłanów, w których widzi „impresariów bardziej niż ascetów”, oraz „organizatorów świadomie zamierzonego ataku na zmysły” ludzi. Z kapłanami ma jednak problem. Okazuje się bowiem, że są oni nie tylko impresariami i manipulatorami, ale również „tytanami samoudręczeń”. Sensu tych praktyk autorka nie pojmuje: „Nie wiemy, jak rozumiano tę ponurą powinność i jaki był sens tych wszystkich samoudręczeń, była to jednak czynność stała i nieunikniona”. I choć niezrozumiałych zjawisk nie można wytłumaczyć, można je zawsze opisać. Autorka opisuje więc ofiary z dzieci, którym podrzynano gardła, ofiary z tzw. „wykąpanych niewolników”, których zniewalano pieszczotami i alkoholem, w końcu ofiary składane z prestiżowych wojowników, których motywacje porównuje do motywacji gwiazdorów podziwianych przez tłum. Zapoznajemy się więc z wachlarzem wszystkich możliwych przyczyn uległości ludzi i perfidii kapłanów, wszystkich oprócz religijnych. Autorka dokonuje też odkrycia. Twierdzi mianowicie, że „Mexikowie widzieli niewątpliwie w swych ofiarach istoty ludzkie, jednakże inne, to znaczy nie takie, za jakie sami się uważali”. Sugeruje więc, że choć w rytualnych zabójstwach Azteków jest jeszcze wiele niejasności, to stwierdzenie, iż zabijali oni nie swoich, lecz innych, „stanowi już krok naprzód”! Osobiście, po wywodzie Ingi Clendinnen, chciałabym zrozumieć jedno. Po co w tym zabijaniu dla zabijania, jeśli odrzucić posądzenie o perwersję, Aztekowie zadawali sobie tyle trudu, żeby te skomplikowane ceremonie przygotować, jeśli sprawę można było załatwić szybko i bez ceregieli? Tłumacząc drobiazgowo zewnętrzne okoliczności okrutnych praktyk, autorka nie tłumaczy niczego. Tworzy kolejny katalog zbrodni, sowicie okraszony wyrazami niedowierzania i oburzenia. Wspominane od czasu do czasu sacrum staje się teoretycznym założeniem, konstrukcją czysto intelektualną i tak abstrakcyjną, że sama autorka nie jest w stanie w nią uwierzyć. Racjonalne, naukowe spojrzenie na kulturę zasadzoną całkowicie na intuicyjnym poznaniu musi prowadzić do niezrozumienia, gdyż siłą rzeczy opiera się na niewiedzy. Trudno też nie pomyśleć, że sam sposób przedstawienia obcej kultury, jak i język do tego użyty mogą stanowić formę jej ujarzmienia. Końcowa teza o zabijaniu „innych” też budzi wątpliwości. Relacja o Michoacanie, autentyczny przekaz indiański, opisuje ofiary z ludzi składane przez Purhepechów (Tarasków), bliskich sąsiadów Azteków. Można przypuścić, że motywacje tego ludu były podobne. Dla autorów Relacji śmierć na kamieniu ofiarnym nie była karą, lecz honorem i posiadała głęboki sens. Kiedy wrogowie schwytali syna Tariacuri, króla Tarasków, ten poczuł się dumny: „Tak, jestem szczęśliwy, gdyż nakarmiłem słońce i bogów niebios. Spłodziłem głowę, którą zetną, spłodziłem serce, które wyrwą. Mój syn stał się słodkim chlebem, najlepszym zbożem. Nakarmiłem nim do syta cztery strony świata.” Więc kiedy kapłani wrogiego ludu, z obawy przed represjami, postanowili królewskiego syna oszczędzić i odesłać do ojca, pogrążyli w rozterce zarówno jednego, jak i drugiego: „Co mówicie? Ja nie mogę odejść. Nasz bóg Curicaueri już mnie podeptał nogami. Niebiescy bogowie wiedzą, że jestem waszym więźniem i już mnie spożyli”. Ponieważ kapłani nie ośmielili się królewicza zabić, kazał go zabić i poświęcić na ołtarzu jego ojciec, król Tariacuri[3].

Ceremonie Azteków opisał hiszpański duchowny Bernardino de Sahagún. Był nimi przerażony, ale, o zgrozo, zafascynowany. Interpretował je po swojemu, oceniał według swoich wartości, ale doskonale pojął ich głęboki sens. Bezbłędnie dostrzegł w nich prastare opętanie bogami, wiarę absolutną, głęboką, wszechobecną i ogarniającą wszystko. I on, duchowny, odkrył nagle, że tak silna wiara jest mu obca. Jeśli czegoś w ceremoniach Azteków nie mógł pojąć, to żarliwości owej wiary, owego całkowitego, absolutnego poddania się bogom czy demonom. Stąd jego przerażenie i fascynacja. Duchowny potępia opisywane święta, ale udziela mu się ich magia, ich szaleństwo. W ten sposób odczytał opisy Bernardina de Sahagún Jean-Marie Le Clézio. Pisarz jest doskonałym znawcą świętych tekstów Mezoameryki, dokonał znakomitego tłumaczenia na język francuski Relacji o Michoacanie i Ksiąg Chilam Balam, zgłębił religię i filozofię tych ludów, ich sposób myślenia, ich koncepcję świata. Podążając śladem Bernardina de Sahagún, pisarz przedstawia azteckie ceremonie w swej niezwykłej książce Meksykański sen albo przerwana myśl indiańskiej Ameryki. Nie ukrywa ich okrucieństwa, ale próbuje oddać ich sens. Opisuje piękno tych świąt, które za hiszpańskim kronikarzem, przedstawia w sposób sugestywny i zrozumiały. Ponieważ z takim podejściem do świata Azteków i z taką próbą interpretacji ich rytuałów nieczęsto się spotykamy, przytaczam kilka fragmentów tej niezwykłej książki: 

Sen o początkach

 „Rytuały. To one tworzą historię Indian Nowej Hiszpanii. To one formują naturę tych ludów. Obrzędy codzienne i na wielkie święta są więzią łączącą ludzi, przekazującą im sekretną moc bogów. Dla tych ludów magicznych bogowie są wszystkim, świat rzeczywisty nie liczy się wcale. Rytuały zastępują prawa, sztukę, moralność, historię, nawet język. Dla Bernardina de Sahagún, człowieka renesansu bardziej niż duchownego, równie silna wiara, podobna moc magii są więcej niż zadziwiające, są niezrozumiałe. Niemniej niezrozumienie żarliwości Indian, przerażenie wobec krwawego okrucieństwa ich religii ustępują ciekawości, jakby Bernardino de Sahagún odczuwał czasami zawrót głowy wobec piękna i siły tej magii. Może pojawia się wtedy po raz pierwszy w łonie starzejącego się społeczeństwa Zachodu zauroczenie ludami „pierwotnymi”, których życie i wiara są tak nowe, tak prawdziwe. Krwawy i okrutny rytuał Azteków nie jest dekoracją; jest życiem i śmiercią, wspaniały, mieniący się maskami, kostiumami, bogactwem piór, złota, turkusów. Nieoczekiwanie, przy okazji wstrząsu, jakim była konkwista, ponury, purytański człowiek chrześcijańskiej inkwizycji spotyka ludy, które podczas brutalnych i oszałamiających obrzędów utożsamiają się z bogami. Wstrząs konkwisty jest również wstrząsem dla konkwistadora: napełnia go obawą i przynosi upojenie.

W rytuałach Azteków opisanych przez Bernardina de Sahagún uderza niezwykła drobiazgowość w oddaniu każdego szczegółu, każdego ubrania, każdego malowidła na ciele tancerzy, każdego instrumentu, który niosą. Sahagún notuje po hiszpańsku zwroty przekazane ustnie przez katechizm calmecac, owych wojennych i kapłańskich szkół Indian. Wyczuwa się wyraźnie, że hiszpański kronikarz zafascynowany jest tym pogańskim katechizmem, olśniony jego splendorem, jego żarliwością. Tancerze, wojownicy, kapłani, nawet ludzie, których składa się w ofierze, przestają być zwykłymi śmiertelnikami; stają się bogami, których rytuał przenosi do innego świata, a tym samym uwzniośla, przekształca ich istnienie. Następuje prawdziwe przemienienie. W dodatku do księgi II, mówiąc o święcie Ixnextiua, co znaczy „Poszukiwanie przeznaczenia”, Sahagún notuje: „Powiadali, że podczas tego święta wszyscy bogowie tańczą, dlatego ci, którzy tańczyli, przebierali się, jedni za ptaki, inni za zwierzęta, niektórzy przekształcali się w tzintzones (kolibry), inni w motyle, szerszenie, muchy bądź żuki. Inni jeszcze nosili na plecach śpiącego mężczyznę i mówili, że to sen”.

Sakralne tańce, drobiazgowo przygotowywane w okresie świąt, są wyobrażeniem innego świata i jego bogów, wykazują uprzedniość magii i mitu względem życia rzeczywistego. Właśnie to niepokoi i fascynuje Sahagúna, i każe mu sporządzić owo pogańskie kompendium. Dwadzieścia lat po masakrach podboju, kiedy wszystko zniknęło na zawsze, czar słów ostatnich świadków sprawia, że na pustyni wyłaniają się fantastyczne postaci tancerzy, kapłanów, muzyków oraz bogów, którzy zeszli do swego ludu, aby uczestniczyć z nim raz jeszcze w tajemniczych rytuałach.

Święto słońca, święto ognia, święto wojny, święto wody, kobiet, kupców. Najważniejsze obrzędy przenoszą ludzi do innego królestwa, którego nie dotknęła klęska. Obserwując te figury, gesty, pomalowanie twarze, nakrycia głowy z piór, wysadzane szmaragdami tarcze, słysząc obsesyjny rytm bębna, dźwięk trąb i zaklęcia, wdychając jeszcze zapach kadzidła i cierpki zapach ofiarnej krwi, hiszpański kronikarz ulega fascynacji magią. I oto jego książka przestaje być suchym rejestrem, staje się podróżą w przeszłość, do źródeł czasu, źródeł tajemnicy. Tutaj, w tym pięknym i brutalnym świecie, każda chwila dnia i nocy poświęcona jest bogom i siłom nadprzyrodzonym. Każda rzecz, każda istota mają swoje miejsce w świętym tańcu. Dzięki kronice Bernardina de Sahagún pamięć Indian pozwala i nam uczestniczyć w tym rytuale, pełnym niepokoju i osobliwości. [...]

Krew

W historii świata nie ma prawdopodobnie ludu równie zafascynowanego krwią. Aztekowie są nią opętani, opanowani do obsesji, rzec można, posłuszni magicznemu zaklęciu. Nie ulega wątpliwości, że dla Bernardina de Sahagún, jak dla większości hiszpańskich kronikarzy, ta obsesja jest przejawem sił diabelskich, paktu zawartego z demonem. Żaden lud nie wykazał podobnego pociągu do ofiar – składanych ze zwierząt, głównie jednak z ludzi, obdzieranych ze skóry, ćwiartowanych, palonych, którym wyrywano serca. Ten lud cywilizowany, o dużym smaku, którego wiele osiągnięć przewyższało osiągnięcia hiszpańskich zdobywców, lud uprawiający sztuki, filozofię, poezję, potrafił wykazać się przy okazji rytualnych świąt niesłychanym okrucieństwem. Ów stygmat okrucieństwa zawiśnie nad tą cywilizacją na długo po jej zniszczeniu, jak degradujący symbol, znak niższości moralnej, który do dziś ciąży nad ostatnimi przedstawicielami indiańskich nacji.

Tymczasem, jeśli dobrze rozważyć problem, meksykańskie ludy nigdy nie wykazały się okrucieństwem takim jak Rzymianie podczas igrzysk w cyrkach. Okrucieństwo Indian nie było bezcelowe. Stanowiło dzikość świętą, mistyczną, całkowicie poddaną woli i upodobaniu bogów. [...]

Krew płynie podczas świąt religijnych, zarówno zwierząt, jak i ofiar ludzkich, krew płynie z ran, które ludzie zadają sobie na znak pokuty. Dziś jeszcze krwawe ofiary towarzyszą modlitwom niektórych ludów meksykańskich, takich jak Tarahumara czy Huichol. Dla Indian modlitwa religijna związana jest przede wszystkim z upuszczeniem krwi. [...] Krew jest znakiem religijnej żarliwości, znakiem uległości człowieka wobec panów niebios czy piekieł. Te umartwiania, z pewnością bardzo bolesne – Sahagún notuje, iż pokutnicy przesuwali słomkę w języku do ośmiuset razy – były symbolom zgody azteckiego ludu na cierpienie. Sprowadzając krwawe okrucieństwo do spektaklu, cywilizacja chrześcijańska wynaturzyła jego głęboką prawdę. Dla Indian, krew i cierpienie przypieczętowują wspólne przeznaczenie ludzi, ich całkowite poddanie się bogom.

Do góry